و در تابستان هم مدرسه چند ماه تعطيل است . روىهمرفته مدت كار در هر سال بيش از شش ماه نيست و به من اظهار داشته‌اند كه بچه‌ها غالبا تنبل‌اند و هيچ گاه نافرمانى ندارند . تنبيهات بسته به نظر معلمين است ، اما بايد با تأييد مدير مدرسه باشد و آن كار برعهدهء فراشانى است كه پيوسته آماده‌اند و با رسم اروپائى پاك متفاوت است . متداول‌ترين تنبيه‌ها كشيك دادن با حالت دوش‌فنگ است كه علامت توبيخ بشمار مىرود . در مرحلهء ثانى تازيانه است كه بر پشت شاگرد مىنوازند و بالاخره چوب و فلك است كه گاهى چندين چوب بر كف پا زده مىشود و مىگفته‌اند تنها تنبيهى است كه شاگردان از آن مىترسند . مدرسه‌هاى ولايات - اما كالجى هم شبيه به مدرسه تهران در تبريز هست ولى چون شاه در آنجا نظارت مستقيم ندارد وضعش مرتب نيست و كارى در آنجا انجام نمىشود . ظل السلطان هم مدرسه‌اى در اصفهان باز كرد كه مدير آن يك افسر ايرانى بود كه فن توپخانه را در فونتن بلو ( فرانسه ) فراگرفته بود . زمينهء محدود - اين بود حدود ساده و محدود تعليمات آزاد و بىتعصب كه در دسترس اتباع همايونى است . مدرسهء شاهى تهران در مقام خود از تأسيسات بسيار عالى است و چون در واقع دستگاه منحصر به فردى است با زمينهء كار محدود خود قادر نيست در رفع گرفتارى و دردها درمان مؤثرى باشد . در ظرف چهل سال پادشاهى اين سلطان ، ترقى بيشترى نصيب ايران نشده است و درحالىكه ريزه‌هاى دانش اروپائى در ميان گروه مختصرى نثار مىشود علوم اسلامى هنوز مايهء خوراكى كافى محسوب و به آسانى نيز براى همگان فراهم است . هيئت‌هاى مسيحى در ايران - عده‌اى بر اين عقيده‌اند كه استقبال از آئين باب كه به وجهى بسيط ، ولى نه آشكار در برابر اقتدار اسلام به كار است و با تمايل سرشارى كه اين ايام در ايران راجع به تحقيقات نظرى و سهل‌انگارى بسيارى كه نسبت به عقايد مذهبى هست راه آسانى از لحاظ گرايش به كيش پروتستان فراهم